Otizmin Nedenleri

"Neden benim çocuğum?" Bu, otizm tanısı alan hemen her ailenin sorduğu bir sorudur. Kesin, tek bir cevap yok; ama bilim bize önemli şeyler söylüyor. En önemlisi de şu: bu sizin elinizde olan bir şey değildi.

Bilim ne diyor?

Araştırmalar, otizmin büyük ölçüde genetik kökenli olduğunu gösteriyor. Yani çocuğunuzun genlerindeki belirli kalıtsal özellikler, beyin gelişiminin farklı bir yol izlemesinde rol oynuyor. Bu tek bir "otizm geni" değil; çok sayıda genin bir araya gelme biçimiyle ilgili karmaşık bir tablo.

Genetik yatkınlığın yanında, hamilelik döneminde yaşanan bazı etkenlerin (örneğin çok erken doğum ya da anne-baba yaşının ileri olması) olasılığı bir miktar etkileyebildiği de biliniyor. Ama bunların hiçbiri "neden" tek başına değil; otizm, genetik yatkınlık ile çok sayıda etkenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkan, çok yönlü bir tablodur. Bilim insanları hâlâ bu tabloyu daha net anlamak için çalışıyor.

Burada aklınızda kalması gereken şey şu: otizmin nedeni doğumdan önce, beynin gelişim sürecinde şekillenir. Yani bebeğinizi büyütme biçiminizle, ona verdiğiniz eğitimle ya da evde konuşulan dille hiçbir ilgisi yoktur. Bu, sizin kontrolünüzün tamamen dışında, çok daha önce başlamış bir süreçtir.

Aşılar otizme neden olmaz

Bu konuda bilim son derece nettir: aşılar otizme neden olmaz.

Bu yanılgı, 1998 yılında yayınlanan ve kızamık-kabakulak-kızamıkçık (KKK) aşısını otizmle ilişkilendiren küçük bir çalışmadan kaynaklanır. O çalışma, sonraki yıllarda ciddi bilimsel ve etik ihlaller nedeniyle bilim dergisinden tamamen geri çekildi; çalışmayı yürüten doktorun tıp lisansı da bu yüzden iptal edildi. Yani otizm-aşı bağlantısı iddiasının kaynağı, geçersiz sayılmış ve tekzip edilmiş bir çalışmadır.

Bu geri çekilmenin ardından, dünyanın dört bir yanında milyonlarca çocuğu kapsayan çok sayıda geniş çaplı bilimsel çalışma yapıldı. Bunların en kapsamlılarından biri, 2019 yılında Danimarka'da 650.000'den fazla çocuğu yıllarca izleyen bir kohort çalışmasıdır (kohort çalışması: aynı grubu uzun süre takip ederek yapılan araştırma türü). Bu çalışma da dahil olmak üzere tüm büyük çaplı araştırmalar aynı sonuca ulaştı: aşı olan ve olmayan çocuklarda otizm görülme oranı arasında fark yoktur. Dünya Sağlık Örgütü ve dünyanın önde gelen sağlık kurumları bu bulguyu doğrulamaktadır.

Bu, üzerinde tartışmaya devam edilen bir konu değildir. Bilimsel kanıtlar o kadar güçlü ve o kadar çok kez tekrarlanmıştır ki, aşıların otizme yol açtığı iddiası bilim dünyasında kapanmış bir konudur. Çocuğunuzu aşılatırken otizm riskini artırdığınızdan endişe etmenize gerek yok; aşılar, çocuğunuzu ciddi ve önlenebilir hastalıklardan korur.

Anne-baba tutumu neden değildir

Geçmişte, özellikle 1950'li ve 60'lı yıllarda, "soğuk ve duygusuz anneler çocuklarını otizme sürüklüyor" gibi bir görüş yaygındı. Buna "buzdolabı anne" teorisi deniyordu. Bu teori tamamen yanlıştı ve o dönem pek çok anneye haksız yere suçluluk yaşattı.

Bugün biliyoruz ki otizme ebeveynlik tarzı, sevgi eksikliği ya da ailedeki herhangi bir davranış neden olmaz. Otizm, doğum öncesinden itibaren beynin gelişim biçimiyle ilgilidir. Siz çocuğunuza ne kadar sevgi ve ilgi gösterirseniz gösterin, otizmi "önleyemez" ya da "sebep olmazdınız". Bu tanı, sizin bir ebeveyn olarak yaptığınız ya da yapmadığınız hiçbir şeyin sonucu değildir.

Neden artıyor gibi görünüyor?

Son yıllarda otizm tanısı konan çocuk sayısının arttığını duymuş olabilirsiniz. Bu doğru, ama bunun anlamı "otizm daha çok ortaya çıkıyor" değil. Artışın büyük bölümü şu üç etkenle açıklanıyor:

• Tanı ölçütleri genişledi; eskiden ayrı kategoriler olarak değerlendirilen bazı gelişimsel farklılıklar artık "otizm spektrumu" içinde tanımlanıyor.
• Farkındalık arttı; ailelerin, öğretmenlerin ve doktorların erken belirtileri tanıma olasılığı yükseldi.
• Tarama ve tanı hizmetlerine erişim kolaylaştı; daha önce fark edilmeyen çocuklar artık tanı alabiliyor.

Bilim insanları bu konuyu araştırmaya devam ediyor, ama mevcut veriler artışın büyük ölçüde bu etkenlerden kaynaklandığına işaret ediyor.

Unutmayın: Çocuğunuzun otizmli olması, sizin yaptığınız ya da yapmadığınız bir şeyin sonucu değil. Suçlanacak kimse yok; sadece desteklenmesi gereken bir çocuk ve yanında olmanız gereken bir aile var.